NEDDERDÜÜTSCH AUTORENDREPEN 2025
Heinrich Evers
Mang de Brummelberen
Plattdüütschfrünnen, de mi al wat länger kennt, de weet natüürlich, wat ik en groten Hein-Köllisch-Fan bün. 2023 heff ik mien Köllisch-Sammeln an de Carl-Toepfer-Stiftung in Hamborg övergeven. Ik bün heel dankbor, wat dat nu in de Bökerie vun de Stiften en „Hein-Köllisch-Ruum“ gifft, wo sik intresseerte Lüüd över dat Leven un Wark vun Köllisch klook maken köönt.
Ji warrt seker fragen, wo kummt nu blots en Gornermeester ut Niestadt in Holsteen op den Infall, allens över Hein Köllisch tosamen to sammeln. Dat will ik ju geern verkloren:
Ik seet an’n tweten Pingstdag mit Naver Michael Oldendorf op ’n Buddel Beer op de Terrass. Ik heff jümmers mal geern mit em klöönt. He snack son bannig godet Hamborger Platt. He smuuster mi man blots an, as ik to em see: „Mien Vadder un mien Opa seen jümmers, Pingsten is doch egens eerst, wenn een de Pingsttour in’t Radio höört hett. Kennst du dat ok: „To Pingsten, ach wi scheun, wenn de Natur so greun, un all‘ns na buten geiht, dat is en wohre Freid!“ Ik höör blots noch: „Tööv man ’n Ogenblick, ik bün glieks weller bi di.“
Denn keem Michael torüch mit ’n Pappkasten, un de weer bit baven vull mit Hein-Köllisch-Saken. Un denn keem he dormit rut: „Mien Oma weer de Dochter vun Hein Köllisch un hett mi all düsse Saken in’n Karton överlaten.“
En poor Couplets, de he dubbelt harr, hett he mi glieks schenkt. ‘N poor Texten harr ik al. Man nu wull ik mehr över Hein Köllisch weten. Ik heff söcht, in’t Internet naforscht un bün dat Sammeln anfung’n. Mit de Tiet wörr ik bannig fünnig. Ik heff soveel tosamen bröcht, wat ik al twee Hein-Köllisch-Utstellen dörchföhrt heff. De eerste in’n Junimaand 2011 in dat Museum „zeiTTor“ in Niestadt in Holsteen un de twete in’n Junimaand 2015 in de Nedderdüütsch Bibliothek vun de Carl-Toepfer-Stiftung in Hamborg.
Wokeen is nu aver Hein Köllisch?
Heinrich (Hein) Köllisch keem an’n 19. Septembermaand 1857 in Hamborg an‘n Paulsplatz op‘e Welt. De Paulsplatz heet nu to Ehr vun St. Pauli’s populärsten Volkssänger un Volkshumoristen al siet 1949 „Hein-Köllisch-Platz“. Sien Vadder weer en ut Augsburg towannerte Schohmaker un hett as Fabrikant vun flüssig Buddelwichs sien Levensünnerhoolt verdeent.
De Schoh-Glanzwichs, de eerst sien Vadder un laterhen Hein Köllisch sülvst na ’n överleverte Rezeptur vun‘e Familie Köllisch maak un verdreev, weer en Mischmasch ut Kienruß, Zuckersirup, Leckbeer un Swevelsüür.
De Köllisch-Familie besinn sik an de Jungstiet vun Hein so:
He weer en vergnöögte un plietsche Jung, de ok al in‘e Schooltiet jümmers een in’n Sinn harr un to geern ok mal wat utfreten hett. Bi sien Schoolmeester vun’e School in de Antonistraat weer Hein Köllisch so beleevt, wat he bi de Schoolafscheedsfier to em see:
„Wat goot, dat ik di nu endlich los bün!“
Al as Schooljung hett Hein de Buddeln mit de Stevelwichs an de Hamborger Kunnen utdragen. Man na de School hett he denn en Utbillen to’n Slottmaker maakt. Na de Lehrtiet güng he as junge Gesell zünftig för dree Johr op Wannerschop. He tippel dörch Süüddüütschland un över de Swiez na Italien rin. Kort vör Rom müss he aver sien Wannerschop afbreken. Sien Vadder in Hamborg weer storven. Nu müss he de Firma un Fabrikatschoon vun dat Schohputzmiddel övernehm’n.
Kort dorno (in’t Johr 1890) wörr denn ok ‘n Familie grünnt. He hett mit Maria Meyer, de en Dochder vun’n Königlichen Musikmeester ut Lümborg weer, de Plünn’n tohoopsmeten.
Mit tosamen fief Kinner sünd de Ehlüüd segent worrn:
Minna, Maria, Johnny, Ludolf un Heinz.
Vun 1890 an wahn de Familie an de Eck vun de Bartelsstraat un Schullerblatt, wo sik meist eenmal de Week en Nudelkastendreiher infünn’ un sien Singwiesen heel luut in de Gegend orgel. Oma Köllisch, de op de Kinner oppass, wöör denn jümmers bannig füünsch. Bi den groten Larm wörrn de Kinner ut’n Slaap reten un blarren de Grootmodder de Ohr’n vull. Hein Köllisch hett düsse Leierkasten-Musik den Infall to sien eerst Couplet levert: „De Orgel kümmt“.
Düt un ok anner Couplets süng he avends geern sien Stammdischbröder in de Bartelsstraat vör. He drööp sik regelmatig mit de Runn bi ’n poor „Lütt un Lütt“ (blangenbi seggt för 15 Penn domals), un de Lüüd weern begeistert un mit Bifall nich knickerig. Dat weer de Anfang vun sien heel grote Humoristen-Loopbahn.
So bilütten weern de Besitter vun de Höög- un Pläseersteden twüschen Millerndoor un Nobisdoor ok op Hein Köllisch opmarksam worrn. De Direkter Robert Meyer vun’t Lokal „Im siebenten Himmel“ stell em an’n 1. Maimaand 1892 för en Gaasch vun 300,- Rieksmark pro Maand as plattdüütschen Humorist, Singer un Speelbaas in. To’n Vergliek: en Arbeider in’n Haven kreeg 1892 bi en swore Föffteihn-Stunn’n-Schicht man blots dree Rieksmark an’n Dag. In körtste Tiet wörr he de bekannste Volkssänger, un de Hamborger un all de Plattdüütschen juuchen em vergnöögt to.
Sien Fru Maria gefüll egens toeerst de „Tingelei“, as se dat nööm, wat ehr Hein möök, todem gor nich. Man se wörr hellwaak, as de Direkter Michaelis ehren Mann för en heel gode Gaasch in de Walhalla verplichten dee.
Wat anner Lüüd köönt, dat köönt wi al lang, dach Maria Köllisch un sett ehr’n Hein so lang to, bit he al 1894, twee Johr na sien eersten Optritt, en egen Theater an‘n Speelbodenplatz Nr. 21 apen möök. Hein Köllisch sall to sien Maria seggt hebb’n:
„Wenn dat nu aver scheef geiht, denn muttst du uns Kinner satt maken!“
Man mit en düchtigen Egenweertsinn geev he sien Theater den Naam „Hein Köllisch’s Universum“. Laterhen wörr dorut „Köllisch’s Lachbühne“.
„Hooch un Platt, för jeden wat!“ weer dat Motto, wat Hein för sien Universum utlustert harr. Un mit düsse Utsaag harr he dat Hart vun sien Hamborger Landslüüd un de plattdüütschen Besökers vull drapen.
Wat he ok segg’n un sing’n dee, dat weer echt-hamborgsch, vull vun Gemööt un Pläseer, dat weer populär un hett sik över Johrteihnten lebennig hol’n.
Dat een or anner Couplet is ja ok vundaag noch goot bekannt. Ik denk dor ünner annern an „De Pingsttour“, „De Reis na Helgoland“, „De Loreley“ un „Mien ole Kuhlmann, holl du dien Muul man!“.
Veel vun sien nipp un nau hunnert Couplets un de üm un bi föfftig anner Possen un Singspelen, de leider meist verscholl’n sünd, hett Hein Köllisch na sien egen Beleven schreven. Harr he tohuus noch en Beleevnis vun’n Dag för Ohr un Oog, sett he sik an den groten Wahnstuvendisch un bröch dat foorts to Papeer. Meist al an’n tokamen Dag wörr dat niege Couplet denn to‘n Vergnögen vun‘e Gäst in’t Universum vörstellt. Optreden dee he jümmers in sien allerbest Schapptüüch mit Frack un Zylinner. He see heel geern:
„För mien plattdüütsche Moderspraak is mi de allerbeste Antog jüst goot noog!“
Hein Köllisch weer jümmers bannig stolt, en Hamborger Jung to sien. Al in sien Couplet Nr. 4, un dorvun liggt ok de schreven Schrift vun em vör, riemel he vull Leev:
„Mien Stolt is, ik bün en echt Hamborger Bloot,
nennt man uns ok groff, dat Hatt is doch goot.
Bün ümmer gemüdlich, kummt mi keener dumm.
Ik bün en echt Hamborger Jung!“
Dat Besinnen un Lengen na’n sünnigen Süden hett Köllisch bi all dat vele Optreden in’t Univerum nie nich loslaten. As de Dokter bi em en swore Lungensüük faststellt harr, möök Hein Köllisch sik op‘n Weg na Ägypten. He is aver blots bit na Rom kamen. Sien Fru Maria un de öllst Dochter Minna hebbt em in Rom noch besöken kunnt. Se harrn em en Sireenstruusch mitbröcht, sien leefsten Blomen. He dank mit de Wöör: „Hamborger Pingsten!“
Hein Köllisch is an’n 18. Aprilmaand 1901 in Rom storven. He weer noch nich mal 44 Johr oolt. He wörr na Hamborg överföhrt, un de Sarg stünn dree Daag in sien „Köllisch Universum“.
De Speelbodenplatz Nr. 21 op St. Pauli wörr meist to en Wallfohrtsoort. Dusende vun Minschen wull’n ehr’n Hein „Tschüüs“ segg’n. Dat Ohlsdörper Gräffnis güng en Triumphtog dörch de Straten vun Hamborg vörrut. Tiettügen hebbt bericht, wat de Stratenbahn’n ümleidt worrn sünd un noch nie nich so veel Minschen na Ohlsdörp folgt sünd. As de Sarg in Ohlsdörp ankamen weer, sünd jümmers noch truernde Lüüd vun’n Speelbodenplatz eerst losgahn.
Sien Witwe Maria, later Kinner un Enkel, hebbt dat Ünnernehmen dapper, mit veel Kraasch un Insatz wiederföhrt.
In de dörtiger Johren wörr dat „Universum“ ümstellt un as „Köllisch Lachbühne“ apenmaakt.
Man denn keem de twete Weltkrieg, un an’n 23. Julimaand 1943 wörr dat Huus dörch Bommen total tweimaakt. In de sülvige Nacht wörr ok gottsleider dat grote „Hein-Köllisch-Denkmaal“ op’n Ohlsdörper Karkhoff toschannenbommt.
To’n 50. Doodsdag vun Hein Köllisch hett de Hamborger Theaterfackmann, Prof. Paul Möhring, 1951 en Riemel schreven. De hett för mi un vele anner Köllischfrünn’n ok hüüt noch sien Bedüden un is dat weert, mal weller leest to warrn:
Dor baven op St. Pauli,
nich wiet vun’n Millerndoor,
hest du dien Leder sung’n
vör mehr as föfftig Johr.
Güngst jümmer eisch in Schale
mit Frack un hogen Hoot,
hest jümmers plattdüütsch sungen
un all verstunn’n di goot!
Dien „Kuhlmann“ un dien „Pingsttour“,
dien „Reis na Helgoland“,
de kennt ok hüüt noch jeder
bi uns an’n Elbestrand.
Bist veel to fröh uns storven,
weerst even veerdig Johr!
Du harrst uns Hamborg geven
noch veel vun dien’n Humor.
Hein Köllisch, du bliffst leven,
so lang de Michel steiht,
so lang dat en St. Pauli
un Plattdüütsch geven deiht!
Vele vun sien hunnert Couplets sünd ok hüüt noch heel beleeft. So sall ok in mien drütt Book een Couplet vun Hein Köllisch binnen stahn, dormit dat nich vergeten warrt. Ik heff dütmal „Mang de Brummelbeern“, sien Couplet Nr. 25, utsöcht.
Mang de Brummelbeern
Dat weer en Sünnavendnameddag,
de Heven blau, de Sünn, de lach,
dörch Wald un Flur still dee ik gahn,
verwunnert bleev ik plötzlich stahn:
En Buerndeern stünn vör mi, wo sööt,
ganz ohne Strümp, op blote Fööt.
Ik kann ju segg’n en dralle Deern,
se plück sik graad poor Brummelbeern.
Ik sleek mi liesen na ehr ran
un fung ok mit to plücken an.
Se see keen Woort, güng vör mi her
un ik nu jümmers achterher.
So krabbeln wi dörch Busch un Doorn,
de Sweet leep mi lang Nees un Ohr’n.
Op eenmol beid‘ alleen wi weer’n
so meernmang de Brummelbeern.
Ik dach bi mi, nu is dat Tiet,
un krabbel ganz dicht an ehr Siet,
un heff mien‘ Arm ganz ungezwung’n
ok foorts ehr üm de Taille slung’n.
„Uh!“ kriescht se op as ’n willes Tier,
„verdammte Keerl, wat will he hier?“
Ik segg: „Wees man nich bang, mien Deern,
ik söök mi hier blots Brummelbeern!“
Un na en lütten Ogenblick,
heff ik se feste an mi drückt.
„Geev mi en Kuss, du söte Popp!“
Se reet sik wütend los dorop:
„Bün ik en Brummelbeer, du Flaps?“
Un gifft mi ’n fürchterlichen Backs.
Op eenmal weer verswunn’n de Deern,
un ik leeg mang de Brummelbeern.
Möhselig krabbel ik mi rut.
O Gott, o Gott, wat seeg ik ut!
Keen heles Stück an mi to finn’n,
Rock, West un Büx weer all’ns en Plünn.
Harr mi de ganze Huut twei schüert,
ik seeg graad ut as tätoweert.
Mien ganzes Lev’n, dat do ik swör‘n,
ni weller mang de Brummelbeern!